چرا زلزله ونزوئلا تا این اندازه ویرانگر شد؟ بررسی دلایل علمی، خسارتها و ابعاد فاجعه
زمینلرزههای قدرتمند همواره از مرگبارترین بلایای طبیعی جهان به شمار میروند، اما گاهی مجموعهای از عوامل زمینشناسی، شرایط شهری و ضعف زیرساختها باعث میشود شدت خسارتها بسیار فراتر از حد انتظار...
وقوع دو زمینلرزه بزرگ در فاصله کمتر از یک دقیقه، تخریب گسترده ساختمانها، کندی عملیات امدادرسانی و شرایط خاص زمینشناسی این کشور، همگی دست به دست هم دادند تا این حادثه به یکی از بزرگترین بحرانهای انسانی سالهای اخیر تبدیل شود.
در ادامه به بررسی دلایل اصلی ویرانگر بودن زلزله ونزوئلا، نحوه وقوع این زمینلرزهها و عواملی که باعث افزایش تلفات شدند، میپردازیم. در ادامه این گزارش با خبرگزاری جهان آنلاین همراه باشید.
زلزله ونزوئلا چه خسارتهایی بر جای گذاشت؟
تنها چند روز پس از وقوع این زمینلرزهها، آمارهای رسمی از ابعاد گسترده این فاجعه پرده برداشتند. بر اساس گزارش مقامهای ونزوئلا، شمار قربانیان از مرز هزار و ۷۰۰ نفر عبور کرده و هزاران نفر دیگر نیز مجروح شدهاند.
علاوه بر تلفات انسانی، حدود ۱۶ هزار نفر خانههای خود را از دست داده و ناچار به ترک محل زندگیشان شدهاند. بسیاری از ساختمانهای مسکونی، مراکز درمانی، ساختمانهای اداری و زیرساختهای شهری نیز آسیبهای شدیدی دیدهاند.
با وجود گذشت چند روز از حادثه، عملیات جستوجو همچنان ادامه دارد و امدادگران امیدوارند بتوانند افراد بیشتری را از زیر آوار نجات دهند.
چرا احتمال افزایش آمار قربانیان وجود دارد؟
کارشناسان مدیریت بحران معتقدند ۴۸ تا ۷۲ ساعت نخست پس از وقوع زلزله، مهمترین زمان برای نجات افراد گرفتار زیر آوار است. با این حال، اگر افراد به آب یا فضای کافی برای تنفس دسترسی داشته باشند، احتمال زنده ماندن آنها حتی پس از این بازه زمانی نیز وجود دارد.
همین موضوع باعث شده تیمهای امداد و نجات همچنان عملیات آواربرداری را ادامه دهند، هرچند امید به یافتن بازماندگان با گذشت زمان کاهش پیدا میکند. برخی برآوردهای اولیه سازمان زمینشناسی آمریکا نیز نشان میدهد در صورت ادامه کشف اجساد، احتمال افزایش چشمگیر آمار نهایی قربانیان وجود دارد.
نارضایتی مردم از روند امدادرسانی
در کنار خسارتهای ناشی از زلزله، نحوه مدیریت بحران نیز به یکی از موضوعات بحثبرانگیز در ونزوئلا تبدیل شده است. بسیاری از شهروندان معتقدند نیروهای امدادی و دستگاههای مسئول نتوانستهاند با سرعت لازم وارد عمل شوند و همین موضوع فرصت طلایی نجات برخی از مصدومان را از بین برده است.
گزارشهای منتشرشده از مناطق زلزلهزده نشان میدهد برخی خانوادهها مجبور شدهاند بدون تجهیزات تخصصی و تنها با بیل، طناب یا حتی دستان خالی، عزیزان خود را از زیر آوار جستوجو کنند. در برخی مناطق نیز اعتراض مردم به نحوه مدیریت بحران به تنشهایی میان شهروندان و نیروهای دولتی منجر شده است.
ورود تیمهای امدادی بینالمللی
با افزایش ابعاد بحران، کشورهای مختلف نیز برای کمک به ونزوئلا وارد عمل شدند. در روزهای نخست پس از حادثه، دهها پرواز حامل نیروهای امداد و نجات، تجهیزات تخصصی و کمکهای بشردوستانه وارد این کشور شد. همچنین هزاران نیروی نظامی و پلیس برای برقراری امنیت و مشارکت در عملیات امدادرسانی در مناطق آسیبدیده مستقر شدند.
با این وجود، برخی از ساکنان مناطق زلزلهزده معتقدند کمکها هنوز به همه مناطق نرسیده و بسیاری از شهرها همچنان با کمبود امکانات اولیه روبهرو هستند.
مهمترین دلیل ویرانگر بودن زلزله ونزوئلا چه بود؟
وقوع دو زمینلرزه قدرتمند در فاصله تنها ۳۹ ثانیه
یکی از مهمترین ویژگیهای این حادثه، رخ دادن دو زمینلرزه بسیار قوی در فاصله زمانی بسیار کوتاه بود. ابتدا زمینلرزهای با بزرگی ۷.۲ ریشتر رخ داد و تنها ۳۹ ثانیه بعد، زمینلرزه دوم با بزرگی ۷.۵ همان منطقه را لرزاند.
در علم زمینشناسی به چنین رخدادی «زمینلرزه دوقلو» گفته میشود؛ پدیدهای نادر که میتواند میزان تخریب را چند برابر افزایش دهد. دلیل آن نیز کاملاً مشخص است؛ ساختمانهایی که در زلزله نخست آسیب دیدهاند، پیش از آنکه فرصت پایداری یا تخلیه ساکنان فراهم شود، با لرزش دوم روبهرو میشوند و احتمال فروریختن آنها به شکل قابل توجهی افزایش مییابد.
چرا زلزله دوم خطرناکتر بود؟
اگرچه اختلاف بزرگی دو زمینلرزه تنها ۰.۳ واحد بود، اما در مقیاس ریشتر این اختلاف بسیار قابل توجه است. متخصصان توضیح میدهند که هر افزایش کوچک در مقیاس ریشتر، به معنای آزاد شدن انرژی بسیار بیشتری است.
به همین دلیل، زمینلرزه ۷.۵ ریشتری چند برابر انرژی بیشتری نسبت به زلزله ۷.۲ آزاد کرده و همین موضوع شدت تخریب را افزایش داده است. برخی پژوهشگران حتی معتقدند این دو زمینلرزه ممکن است در واقع دو مرحله از گسیختگی یک گسل بزرگتر بوده باشند و در مجموع انرژی معادل یک زمینلرزه حدود ۷.۶ ریشتری آزاد شده باشد.
پسلرزهها شرایط را پیچیدهتر کردند
بحران تنها به دو زمینلرزه اصلی محدود نشد. در روزهای بعد نیز چندین پسلرزه نسبتاً شدید در مناطق مختلف ونزوئلا ثبت شد؛ موضوعی که عملیات امدادرسانی را با دشواری بیشتری روبهرو کرد.
پسلرزهها نه تنها خطر فروریختن ساختمانهای نیمهویران را افزایش میدهند، بلکه باعث ایجاد ترس و نگرانی بیشتر در میان مردم نیز میشوند. از سوی دیگر، وقوع مداوم لرزشها روند آواربرداری را کندتر کرده و جان امدادگران را نیز با خطر مواجه میکند.
بخش دوم: چرا ساختمانهای ونزوئلا فرو ریختند و این زلزله چه تفاوتی با زلزلههای بزرگ جهان داشت؟
در بخش اول دیدیم که وقوع دو زمینلرزه قدرتمند در فاصله تنها ۳۹ ثانیه، یکی از اصلیترین دلایل شدت تخریب در ونزوئلا بود. اما سؤال مهم اینجاست که چرا تعداد زیادی از ساختمانها تا این اندازه آسیب دیدند و چه عواملی باعث شد این زلزله به یک بحران انسانی گسترده تبدیل شود؟
در این بخش، نقش وضعیت ساختمانها، موقعیت جغرافیایی ونزوئلا و مقایسه این حادثه با برخی از مرگبارترین زلزلههای جهان را بررسی میکنیم.
چرا ساختمانهای ونزوئلا اینقدر آسیب دیدند؟
کارشناسان زمینشناسی و مهندسی ساختمان معتقدند شدت تخریب تنها به بزرگی زلزله بستگی ندارد. کیفیت ساختوساز، قدمت ساختمانها و میزان رعایت استانداردهای مقاومسازی، نقش بسیار مهمی در کاهش یا افزایش خسارتها دارند.
در مناطق شمالی ونزوئلا، بهویژه در شهر کاراکاس و نواحی ساحلی اطراف آن، تعداد زیادی از ساختمانها قدیمی هستند و بر اساس استانداردهای مهندسی دهههای گذشته ساخته شدهاند. این ساختمانها برای تحمل زمینلرزههای بسیار شدید طراحی نشده بودند.
گزارشها نشان میدهد دستکم چندین بیمارستان، ساختمان مرکزی صلیب سرخ ونزوئلا و برخی ساختمانهای دیپلماتیک نیز آسیبهای جدی دیدهاند؛ موضوعی که نشان میدهد شدت لرزشها فراتر از توان مقاومت بسیاری از سازهها بوده است.
نقش قدمت ساختمانها در افزایش تلفات
ویلیام بارنهارت، ژئوفیزیکدان سازمان زمینشناسی آمریکا، معتقد است یکی از مهمترین دلایل فروریختن گسترده ساختمانهای کاراکاس، قدیمی بودن آنها و ضعف مقاومت سازهای بوده است.
بسیاری از این ساختمانها در دورهای ساخته شدهاند که دانش مربوط به گسلهای فعال و رفتار زمین در هنگام زلزله به اندازه امروز پیشرفته نبود. در نتیجه، استانداردهای ساختوساز آن زمان با معیارهای مدرن مقاومسازی در برابر زلزله فاصله زیادی دارد.
به زبان ساده، حتی اگر بزرگی زلزله تغییر نمیکرد، ساختمانهای مقاومتر میتوانستند بخش قابل توجهی از تلفات را کاهش دهند.
موقعیت جغرافیایی ونزوئلا؛ روی مرز دو صفحه بزرگ زمین
یکی دیگر از عوامل مهم، محل قرارگیری ونزوئلا روی نقشه زمینشناسی جهان است.
زمینلرزهها معمولاً در مرز صفحات تکتونیکی رخ میدهند؛ جایی که بخشهای عظیم پوسته زمین بهآرامی در حال حرکت هستند. زمانی که این صفحات در کنار یکدیگر گیر میکنند، فشار به تدریج افزایش مییابد تا سرانجام آزاد شود و زمینلرزه رخ دهد.
ونزوئلا دقیقاً روی مرز میان صفحه آمریکای جنوبی و صفحه کارائیب قرار گرفته است. در شمال این کشور چندین گسل فعال وجود دارد که از مهمترین آنها میتوان به گسل اوکا-آنکون و گسل الپیلار اشاره کرد.
پژوهشگران معتقدند زلزلههای اخیر در محل اتصال همین گسلها رخ دادهاند؛ منطقهای که از نظر زمینشناسی یکی از نقاط حساس آمریکای جنوبی محسوب میشود.
آیا این زلزله با زلزلههای دیگر جهان ارتباط داشت؟
پس از وقوع زلزله ونزوئلا، برخی رسانهها به زمینلرزههای ثبتشده در ژاپن و ایالت کالیفرنیای آمریکا اشاره کردند و این سؤال مطرح شد که آیا این رویدادها به یکدیگر مرتبط هستند یا نه.
دانشمندان در حال حاضر چنین ارتباط مستقیمی را تأیید نکردهاند. آنچه مشخص است این است که در هفته وقوع زلزله ونزوئلا، فعالیت لرزهای در نقاط مختلف جهان نسبتاً بالا بوده و دهها زمینلرزه با بزرگی بیش از ۴.۵ ثبت شده است.
اما بر اساس شواهد موجود، زلزله ونزوئلا نتیجه فعالیت گسلهای محلی این کشور بوده و ارتباط مستقیمی با زلزلههای ژاپن یا آمریکا ندارد.
مقایسه زلزله ونزوئلا با زلزلههای مرگبار جهان
زلزله ترکیه و سوریه در سال ۲۰۲۳
مرگبارترین زلزله دهه اخیر تاکنون، زلزلههای دوقلوی ترکیه و سوریه در سال ۲۰۲۳ بودهاند. آن حادثه با بزرگی ۷.۸ و ۷.۷ ریشتر بیش از ۵۹ هزار قربانی گرفت و خسارتهای گستردهای به جا گذاشت.
شباهت اصلی آن حادثه با زلزله ونزوئلا، وقوع دو زمینلرزه بزرگ در فاصله زمانی کوتاه بود؛ موضوعی که باعث شد ساختمانهای آسیبدیده فرصت پایداری پیدا نکنند.
زلزله توهوکو ژاپن در سال ۲۰۱۱
زلزله توهوکو با بزرگی حدود ۹ ریشتر یکی از قدرتمندترین زلزلههای ثبتشده تاریخ بود. با این حال، بخش عمده قربانیان آن به دلیل سونامی جان خود را از دست دادند، نه صرفاً بر اثر لرزش زمین.
ژاپن به دلیل داشتن استانداردهای بسیار سختگیرانه ساختمانی توانست تلفات ناشی از خود زلزله را تا حد زیادی کنترل کند.
زلزله هائیتی در سال ۲۰۱۰
زلزله ۷ ریشتری هائیتی نمونهای از تأثیر ضعف زیرساختها بر افزایش تلفات است. با وجود اینکه بزرگی آن کمتر از زلزله ونزوئلا بود، دهها هزار نفر در آن حادثه جان باختند، زیرا بسیاری از ساختمانها مقاومت کافی نداشتند.
چرا زلزله ونزوئلا میتواند درس مهمی برای شهرهای زلزلهخیز باشد؟
این حادثه نشان داد که شدت خسارتها فقط به قدرت زمینلرزه وابسته نیست. سه عامل اصلی در افزایش تلفات نقش داشتند:
- وقوع دو زلزله بزرگ در فاصله زمانی بسیار کوتاه
- قرار گرفتن منطقه روی گسلهای فعال و پیچیده
- وجود ساختمانهای قدیمی و کممقاومت
به همین دلیل، متخصصان تأکید میکنند کشورهایی که در مناطق زلزلهخیز قرار دارند باید به مقاومسازی ساختمانها، بهروزرسانی استانداردهای ساختوساز و آموزش عمومی برای مقابله با زلزله توجه ویژهای داشته باشند.
جمعبندی
زلزله ونزوئلا تنها یک رویداد طبیعی نبود؛ بلکه ترکیبی از شرایط زمینشناسی، ضعف زیرساختها و وقوع کمسابقه دو زمینلرزه بزرگ در فاصله ۳۹ ثانیه بود که آن را به فاجعهای گسترده تبدیل کرد.
کارشناسان معتقدند اگرچه جلوگیری از وقوع زلزله ممکن نیست، اما میتوان با ساختوساز ایمن، آمادگی بهتر نیروهای امدادی و آموزش عمومی، میزان خسارتها و تلفات انسانی را به شکل چشمگیری کاهش داد. تجربه ونزوئلا بار دیگر نشان داد که آمادگی در برابر زلزله، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت برای کشورهای زلزلهخیز است.