شهرنوش پارسیپور در ۸۰ سالگی درگذشت
شهرنوش پارسیپور، نویسنده، داستاننویس و مترجم برجسته ایرانی، روز جمعه ۱۲ تیر ۱۴۰۵ در یکی از بیمارستانهای حومه سانفرانسیسکو در ایالت کالیفرنیا چشم از جهان فروبست. او که ۸۰ سال داشت، پس از تحمل دورهای بیماری، با آرامش و بر اساس وصیت خودش از زندگی خداحافظی کرد.
علی تقوایی، فرزند این نویسنده، درباره لحظات پایانی زندگی مادرش توضیح داد که او ابتدا در خانه دچار سکته قلبی شد و سپس سکته مغزی وضعیتش را وخیمتر کرد. به گفته تقوایی، پارسیپور پیشتر اعلام کرده بود که در صورت وابستگی به دستگاههای پزشکی، تمایلی به ادامه زندگی ندارد؛ بنابراین تیم پزشکی بر اساس همین وصیت، دستگاهها را از او جدا کرد تا در آرامش جان بسپارد.
پارسیپور یکی از تأثیرگذارترین چهرههای ادبیات معاصر ایران به شمار میرفت؛ زنی که نامش با آثاری ماندگار چون «سگ و زمستان بلند»، «طوبا و معنای شب»، «زنان بدون مردان»، «عقل آبی»، «شیوا» و «بر بال باد نشستن» گره خورده است. بسیاری از آثارش در دوران حیاتش با ممنوعیت انتشار مواجه شدند، با این حال جایگاه او در دل مخاطبان ادبیات فارسی، چه در داخل و چه در خارج از مرزهای ایران، همواره تثبیت شده بود.
این نویسنده از اواخر دهه ۱۳۷۰ خورشیدی در شمال کالیفرنیا ساکن شد، اما هرگز از تأثیرگذاری بر جریان ادبیات فارسی دور نماند. آثار او به زبانهای متعددی ترجمه شدهاند و رمان «زنان بدون مردان» در سالهای اخیر با ترجمه جدید انگلیسی، بار دیگر توجه جهانیان را به خود جلب کرد و نامزدی در فهرست اولیه جایزه بینالمللی بوکر ۲۰۲۶ را به دست آورد.
تولد و شکلگیری شخصیت ادبی
شهرنوش پارسیپور در ۲۸ بهمن ۱۳۲۴ در تهران متولد شد، اما دوران کودکی و نوجوانی خود را در خرمشهر گذراند. او از همان سالهای نوجوانی نوشتن را جدی گرفت و به گفته خودش، نویسندگی زودتر از هر چیز دیگری در زندگیاش معنا پیدا کرد. نخستین داستان کوتاه او در سال ۱۳۴۱ در مجله اطلاعات بانوان به چاپ رسید و این آغاز راهی بود که تا پایان عمر ادامه یافت.
پارسیپور برای ادامه تحصیل راهی تهران شد و در دانشگاه تهران در رشته علوم اجتماعی پذیرفته شد. او در سال ۱۳۵۲ از این دانشگاه فارغالتحصیل شد و سپس برای مطالعه زبان و فرهنگ چینی به فرانسه رفت. حضور او در دانشگاه سوربن و آشنایی با اندیشههای شرق دور، بعدها در بخشی از ترجمهها و دغدغههای فکریاش بازتاب یافت.
آغاز مسیر حرفهای و نخستین رمان
پارسیپور از دهه ۱۳۵۰ فعالیت ادبی خود را با جدیت ادامه داد و نخستین رمانش با عنوان «سگ و زمستان بلند» در همین سالها منتشر شد. این اثر که داستان زنی جوان را در بستری از تحولات اجتماعی و سیاسی روایت میکند، از همان ابتدا نشان داد که نویسندهای متعهد به بازنمایی سرنوشت زنان، تنهایی فردی و فشارهای اجتماعی ظهور کرده است. این درونمایهها در آثار بعدی او، بهویژه در «طوبا و معنای شب» و «زنان بدون مردان»، با گسترهای وسیعتر و عمقی فزاینده ادامه پیدا کرد.
فعالیت در تلویزیون و استعفایی نمادین
پارسیپور پیش از انقلاب در سازمان رادیو و تلویزیون ملی ایران مشغول به کار بود و تهیهکنندگی برنامهای با عنوان «زنان روستایی» را بر عهده داشت. اما در سال ۱۳۵۳، پس از اعدام خسرو گلسرخی و کرامتالله دانشیان و بازداشت گروهی از روشنفکران، او در اعتراض به این شرایط از سمت خود استعفا داد. این اقدام شجاعانه، نخستین برخورد جدی او با دستگاه حاکم بود و خیلی زود به بازداشت و ۵۴ روز حبس انجامید؛ تجربهای که آغازگر فصل جدیدی در زندگی او شد.
زندان، تبعید و خلق آثار ماندگار
پارسیپور پس از چند سال اقامت در خارج از کشور، در سال ۱۳۵۹ به ایران بازگشت، اما یک سال بعد، در مرداد ۱۳۶۰، برای دومین بار بازداشت شد و نزدیک به چهار سال از عمر خود را در زندان سپری کرد. این دوره از زندگی او، بعدها در کتاب «خاطرات زندان» بازتاب یافت و روایتی تلخ از مقاومت و زیستن در شرایط سخت ارائه داد.
با این حال، حتی در آن شرایط نیز قلم از دستش نیفتاد. او نوشتن «طوبا و معنای شب» را در همان دوران زندان آغاز کرد و پس از آزادی، آن را بازنویسی و تکمیل کرد. این رمان به یکی از مهمترین آثار ادبیات داستانی معاصر ایران تبدیل شد که در آن تاریخ، اسطوره، عرفان و تجربه زنانه در هم تنیده شدهاند و تصویری گسترده از تحولات اجتماعی ایران ارائه میدهند.
«زنان بدون مردان»؛ شکوهی که دردسرساز شد
شاید مشهورترین اثر پارسیپور در سطح بینالمللی، رمان «زنان بدون مردان» باشد که بسیاری آن را از برجستهترین آثار فمینیستی ادبیات فارسی میدانند. این کتاب که در سال ۱۳۶۸ منتشر شد، خیلی زود با ممنوعیت مواجه گشت و خود نویسنده نیز بار دیگر به زندان افتاد. اما این ممنوعیت نه تنها مانع از گسترش آن نشد، بلکه بر شهرت اسطورهای اثر افزود.
داستان این رمان حول زندگی چند زن میگذرد که هر یک از فشارهای اجتماعی و خانوادگی گریخته و در باغی در اطراف تهران گرد هم میآیند. فضای اثر تلفیقی از واقعیت اجتماعی، تمثیل، عرفان و رئالیسم جادویی است؛ ویژگیای که آن را در میان مخاطبان جهانی نیز منحصربهفرد کرده است.
شهرت جهانی این رمان فراتر از ترجمههای ادبی رفت. شیرین نشاط، هنرمند سرشناس ایرانی، بر اساس این کتاب فیلمی ساخت که در سال ۲۰۰۹ در جشنواره فیلم ونیز مورد توجه قرار گرفت و جایزه شیر نقرهای بهترین کارگردانی را برای او به ارمغان آورد. همچنین در سال ۲۰۲۶، ترجمه جدید انگلیسی این رمان در فهرست اولیه جایزه بینالمللی بوکر قرار گرفت و بار دیگر نام پارسیپور را در محافل ادبی جهان بر سر زبانها انداخت.
کارنامه گسترده و تنوع موضوعی
کارنامه ادبی پارسیپور بسیار گسترده و متنوع است. از دیگر آثار داستانی او میتوان به «آویزههای بلور»، «تجربههای آزاد»، «ماجراهای ساده و کوچک روح درخت»، «عقل آبی»، «شیوا»، «آداب صرف چای در حضور گرگ»، «بر بال باد نشستن»، «آسیه در میان دو دنیا» و «کمی بهار» اشاره کرد.
او در تمام این آثار به موضوعاتی چون زن، تنهایی، تاریخ، تبعید، اسطوره و جستوجوی آزادی پرداخته است و زبانش در هر اثر، بسته به فضای روایی، از سادگی و صراحت تا نمادگرایی و فلسفهپردازی در نوسان بوده است. این گستردگی سبک، او را در مرز میان رمان اجتماعی، ادبیات فمینیستی، رئالیسم جادویی و روایتهای اسطورهای قرار داده است.
ترجمهها و دغدغههای فرهنگی
پارسیپور علاوه بر داستاننویسی، مترجمی پرکار بود. آشنایی او با زبان و فرهنگ چینی بخش مهمی از زندگی فکریاش را تشکیل میداد و حاصل آن ترجمه آثاری چون «شکار جادوگران در دهکده سلیم» نوشته شرلی جکسون، «تاریخ چین» و متون مرتبط با لائودزه و تفکر دائویی به فارسی بود. این ترجمهها نشان از وسعت دید و علاقههای چندوجهی او داشتند.
سالهای پایانی و مشکلات مالی
پارسیپور در اواخر دهه ۱۳۷۰ ایران را ترک کرد و تا پایان عمر در شمال کالیفرنیا زندگی کرد. در سال ۱۳۹۷، او در یک ویدئوی تأثیرگذار از مشکلات مالی خود گفت و پرسید چرا نویسندهای با ۷۲ سال سابقه، نمیتواند هزینه زندگی خود را تأمین کند. این صحبتها با واکنش گسترده کاربران شبکههای اجتماعی همراه شد و کارزاری برای جمعآوری کمکهای مالی به راه افتاد که نشان از جایگاه عمیق او در دل مردم داشت.
افتخارات و جوایز
پارسیپور در خارج از ایران نیز بارها مورد تقدیر قرار گرفت. او از سوی هجدهمین همایش پژوهشهای زنان در آمریکا به عنوان «زن سال» برگزیده شد و در سال ۲۰۱۶ موفق به دریافت جایزه بیتا شد که به چهرههای تأثیرگذار هنر، ادبیات و فرهنگ فارسی اهدا میشود. حضور «زنان بدون مردان» در فهرست اولیه بوکر ۲۰۲۶ نیز تاجی بر افتخارات این نویسنده بزرگ بود.
زندگی شخصی
شهرنوش پارسیپور در سال ۱۳۴۶ و در ۲۲سالگی با ناصر تقوایی، فیلمساز نامدار ایرانی، ازدواج کرد. این پیوند پس از شش سال به پایان رسید و حاصل آن یک فرزند به نام علی است که در روزهای پایانی زندگی همراه مادرش بود.